Αρθρογραφία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ του ΔΗΜΗΤΡΗ ΔΑΚΡΟΤΣΗ

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία
(Από την προλογική ανακοίνωση του ομώνυμου μαθήματος στο Ανοικτό Ίδρυμα Εκπαίδευσης)
Δημήτρης Δακρότσης
Διδάκτωρ Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Αθηνών

Στο ερώτημα «τι είναι Φιλοσοφία», οι απαντήσεις είναι τόσες, όσες και οι διαστάσεις που αναδεικνύει το ίδιο το ερώτημα· και λέγοντας διαστάσεις, αναφερόμαστε σε συγκεκριμένες λειτουργίες ως προς τους τρόπους και τις προοπτικές αυτής της ανάδειξης.
Η πρώτη διάσταση είναι εννοιολογική: Φιλοσοφία είναι η αγάπη προς τη σοφία, δηλαδή η έμφυτη ανθρώπινη επιθυμία για αποσαφήνιση των όρων της πραγματικότητας. Η παραγωγική περιέργεια, το ενδιαφέρον για τα αισθητά -το οποίο ξεκινά από την πρωτογενή ανθρώπινη ανάγκη για επιβίωση-, στο πεδίο της Φιλοσοφίας ταυτίζεται με την επίσης πρωτογενή ανάγκη για γνώση: ο άνθρωπος, αντίθετα προς τα άλλα είδη, έχει τη δυνατότητα να παρατηρεί το περιβάλλον του και ταυτόχρονα να θέτει τον εαυτό του ως αντικείμενο της παρατήρησής του αυτής, στην αρχή αισθητικά -διαμέσου των ερεθισμάτων που του προσφέρουν οι αισθήσεις του- και έπειτα λογικά. Η Αισθητική και η Λογική, επομένως, αποτελούν παραγωγούς γνώσεων και πάγιους τρόπους ανάδειξης της Φιλοσοφίας.
Η εξύψωση του Εγώ, ως αρχής αναζήτησης των όρων της πραγματικότητας και μέρους των Όλου που τη συνθέτουν, πέρα από τη Λογική και την Αιθσητική, αποκαλύπτει τη δεύτερη διάσταση της Φιλοσοφίας, την βαθύτερα οντολογική. Γιατί; Η πεπερασμένη φύση των αισθητικο-λογικών λειτουργιών συχνά υπερβαίνει τα όρια της εμπειρίας. Στην περίπτωση αυτή, οι βαθύτερες πτυχές του οντολογικού προβλήματος, τα υπαρξιακά ερωτήματα, μετατίθενται από τη λογική διάσταση, στη διάσταση της μεταφυσικής: ο άνθρωπος, μη μπορώντας να ερμηνεύσει λογικά όλα τα φαινόμενα, επιβεβαιώνει τις εμπειρίες του ως πίστεις. Η επιβεβαίωση των πίστεων, παρόλο που στερείται γνωσιολογικών ερεισμάτων, εντούτοις, εξαιτίας της οντολογικής προέλευσής της, αποκτά ίδια βαρύτητα με τις λογικές παραδοχές. Τα ερωτήματα που καλύπτονται με τέτοιου είδους βεβαιότητες, δεδομένου ότι προκύπτουν σε περιβάλλον συμβίωσης και εκδηλώνονται καθολικά, προσλαμβάνουν πολιτισμικό κύρος. Το πολιτισμικό κριτήριο επομένως, ως τρόπος ανάδειξης της Φιλοσοφίας, δεν αφορά μόνο σε γνώσεις, αλλά και σε πίστεις, ενώ μεθοδεύεται βάσει προδιαθέσεων.
Στην οντολογική διάσταση της Φιλοσοφίας, εδράζεται η ιδιότητά της να διαμορφώνει αρχές με κριτήριο την αλήθειά τους: οι πίστεις, τα δόγματα, αποτελούν πολιτισμικά κριτήρια διάκρισης της έννοιας του δέοντος και των ορίων των πράξεών μας με κριτήριο -για να δανειστούμε τα λόγια του Kant- τις ρυθμιστικές αρχές των βουλήσεών μας, δηλαδή τις συμπεριφορές μας: η Ηθική, εξαρτάται από ένα σύστημα αξιολογήσεων βασισμένο σε παραδεδομένες αλήθειες, έξεις και κοσμοθεωρίες. Αυτό σημαίνει ότι η Ηθική, παρόλο που δεν αντιτίθεται στη Λογική, εντούτοις αναδεικνύεται εννοιολογικά αλλά και συναισθηματικά, δηλαδή εκφραστικά.
Η Αισθητική (ως προϋπόθεση της γνώσης δια μέσου των αισθήσεων), η Λογική (εννοιολογική ανάλυση βασισμένη στα συμπεράσματα των δεδομένων των αισθήσεων), η Ηθική και η Ιστοριογραφία, αποτελούν εκφάνσεις της ίδιας αρχής: της Φιλοσοφίας. Στο μάθημα αυτό πρόκειται να αποσαφηνίσουμε το πλαίσιο κάθε διάστασης και να αναλύσουμε τις αρχές, αλλά και την αποτελεσματικότητά του σύμφωνα με την αρχή του πολιτισμικού συστήματος, του μοναδικού περιβάλλοντος συστηματοποίησης και ανάδειξης των αρχών του νου.

ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΙ ΣΤΗ «ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ» ΤΟΥ FRANZ KAFKA του ΚΥΡΙΑΚΟΥ ΧΑΛΚΟΠΟΥΛΟΥ

Η Μεταμόρφωση ξεκινάει με την ανεπίδεκτη αμφιβολίας επισήμανση ότι ο Gregor Samsa έχει μετατραπεί σε ένα ανθρώπινου μεγέθους έντομο. Δεν αποδίδεται σε κάτι αυτή η μεταβολή, αν και ο ίδιος ο Samsa, όσο ακόμα έχει διάθεση να σκεφτεί αυτό το ζήτημα, την αντιμετωπίζει ως απότοκο της κουραστικής και αδιέξοδης ζωής του ως πλασιέ, μια ζωή την οποία άλλωστε την οφείλει στα χρέη της οικογένειάς του, που είχε αναλάβει να αφανίσει. Στο τέλος αφανίζεται εκείνος, και την ίδια στιγμή μοιάζουν καλύτερες οι προοπτικές και της οικογένειάς του, σα να οφείλονταν όλα τα προβλήματά της σε αυτόν.
Όσο αναντίρρητη είναι η κρίση πως όλα αυτά δεν αποτελούν ένα όνειρο (άλλωστε η αντίστοιχη σημείωση εμφανίζεται στις πρώτες προτάσεις του κειμένου, ενώ ολόκληρη η ιστορία διαρκεί ακριβώς ένα χρόνο), άλλο τόσο επόμενο φαντάζει πως η εξήγηση του καινοφανούς συμβάντος είναι αλληγορική. Ο Samsa (που το επίθετό του μοιάζει με πολλούς τρόπους σε αυτό του Kafka), νοιώθει πως είναι ένα έντομο, και έτσι συμβολικά μεταμορφώνεται όντως σε κάτι τέτοιο. Αυτό δε σημαίνει βέβαια ότι στα πλαίσια του διηγήματος η μεταμόρφωση είναι συμβολική: αντίθετα έχουμε πάρα πολλούς, και άτεγκτα σαφείς, λόγους για να εκτιμήσουμε πως σε αυτό η μεταμόρφωση είναι εντελώς πραγματική.
Ωστόσο όπως κάθε συμβολισμός, έτσι και αυτός της μεταβολής ενός ανθρώπου σε έντομο, περιέχει τη δική του δυναμική. Κάπου προς το τέλος του πρώτου μέρους της διήγησης βλέπουμε τον Samsa να επιχειρεί να μεταβάλει την πορεία του σώματός του, ώστε να επιστρέψει στο δωμάτιό του. Μόνο που δε μπορεί να το καταφέρει αυτό εύκολα, τα πόδια του είναι εξαιρετικά πολυάριθμα, και έτσι του χρειάζεται ένας περίπλοκος συντονισμός τους ώστε να επιτύχει και την πιο απλή κίνηση, όπως αυτή την μεταβολή. Τούτο μοιάζει να αποτελεί μια αλληγορία για την περίπλοκη σκέψη, η οποία γίνεται να παρουσιάσει ακόμα και στόχους που δίχως αυτήν έμοιαζαν εύκολοι, τώρα ως κάτι που απαιτεί εξαιρετικά μεθοδική εργασία για να επιτευχθεί.
Ο Samsa, που έχουμε κάθε λόγο να εκτιμούμε πως αποτελεί το πιο ευγενικό και εκλεπτυσμένο μέλος της οικογένειάς του, αλλά και του περίγυρού του που παρουσιάζεται στη διήγηση, τελικά δε θα αποφύγει να έρθει σε ρήξη με όλους αυτούς τους ανθρώπους, και να γίνει αντιληπτός ως κάτι απόκληρο και περίεργο, μια χαμένη υπόθεση.
Όπως είχε πάρει το βάρος της οικογένειας όσο ακόμα ζούσε με ανθρώπινη μορφή, έτσι και στο τέλος του παίρνει το βάρος που τώρα αποδίδεται ολότελα σε εκείνον, και μετά από το θάνατο του ξεκινάει φανερά ένας νέος κύκλος για τους οικείους του. Εξάλλου σταδιακά χάνεται κάθε επαφή με τον κόσμο των ανθρώπων. Αρχικά περιορίζεται στο δωμάτιο του, έπειτα τα έπιπλα από εκείνο λαμβάνονται, ίσως για να πωληθούν, με την αμετάκλητη κρίση ότι δε θα του χρειαστούν ποτέ πια. Στην τελευταία προσπάθειά του να επανέλθει, έστω και ως έντομο, στον κόσμο των ανθρώπων, συναντά τη βίαιη απώθηση από τους ξένους που έχουν εν τω μεταξύ βρεθεί στο σπίτι ως νοικάρηδες. Ακόμα αξίζει να σημειωθεί η προδοσία από την αδελφή του, που πολύ αργά τη συνειδητοποιεί, και που όμως έμενε να σφραγίσει την τρομερή του μοίρα.
Όλο το διήγημα θα μπορούσε να παρουσιαστεί ως η αλληγορία της καταστροφής ενός ευαίσθητου όντος, από μια παλιά πληγή. Η νέα πληγή στη ράχη του, από το μήλο που πέταξε εναντίον του ο πατέρας του (καθαυτή ενδεχομένως μια βιβλική αναφορά) μοιάζει με κάποιον ετεροχρονισμό της παλιότερης πληγής, που υπήρχε και όταν ακόμα ο Gregor ήταν άνθρωπος. Το άλλοτε τέλειο (στην πραγματικότητα ήδη μυωπικό μεταφορικά) οπτικό του πεδίο περιορίζεται τόσο πολύ που καταντά να μην μπορεί να δει σημαντικά παραπέρα από το παράθυρό του. Γίνεται κάποιος που οφείλει να κρύβεται όποτε του ετοιμάζουν το φαγητό. Γίνεται το αντικείμενο των σιγανών συζητήσεων έξω από το χώρο του εγκλεισμού του.
Όμως είναι ίσως όλα αυτά απλώς η επόμενη κρίση μιας παλιάς δυστυχίας, μιας δυστυχίας για την οποία δε διαβάζουμε, δεν την αγγίζει καν ο Gregor, όπως δεν αγγίζει εκείνο το σημείο στο σώμα του με τις άσπρες βούλες που του φέρνει ρίγος η πρώτη επαφή με αυτό. Υπό μία έννοια μοιάζει εδώ η ιστορία του με εκείνη του Κακού Τελωνίου, στις Χίλιες και μια νύκτες, το οποίο παρουσιάζεται εξ αρχής φυλακισμένο, και στο τέλος ξαναφυλακίζεται, ίσως υπό ακόμα αθλιότερες συνθήκες, όμως ποτέ δε μαθαίνουμε γιατί ήταν σε αυτό τον εγκλεισμό στην αρχή της ιστορίας: ακόμα πιο αποφασιστικά λησμονιέται η αρχική πληγή του Gregor, όχι μόνο από τους άλλους, αλλά και από τον ίδιο.
Έτσι μπορεί να ειπωθεί ότι η ιστορία αρχίζει με τη συνέπεια αυτής, η οποία επισφραγίζει και τη μοίρα του. Το αρχικό σύμπτωμα δεν υφίσταται πλέον, ή αν μπορεί να εκτιμηθεί η ίδια η μεταμόρφωση ως σύμπτωμα, πάντως πλέον αυτό συμβαίνει με την πλήρη απώθηση κάθε έγνοιας που θα οδηγούσε κάποτε στην ενόραση για το βαθύτερο αίτιο της τωρινής κατάστασης, παρόλο που, φυσικά, μόνο εκείνη θα γινόταν κάποτε να παρουσιάσει την δυνατότητα η παρούσα φρίκη να ανασκευαστεί.
Υπό αυτή την έννοια είναι στην απόλυτη αρχή της ιστορίας που εξασφαλίζεται η τελική της έκβαση, ο θάνατος του Samsa, όπως χρόνια αργότερα ο ίδιος ο Kafka πέθανε, από τη φυματίωση που και εκείνος όμως θεωρούσε απαρέγκλιτα ως μια «συμβολική πληγή».

(Ο Κυριάκος Χαλκόπουλος γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη, όπου και ολοκλήρωσε τις βασικές του σπουδές. Κατόπιν φοίτησε στην Αγγλία και είναι πτυχιούχος της Φιλοσοφικής σχολής του Πανεπιστημίου του Έσσεξ. Διηγήματά του έχουν δημοσιευθεί σε έντυπα περιοδικά (Δέκατα, Ένεκεν, Ίαμβος, Εντευκτήριο, Άνευ, Αντί επιλόγου, Χίμαιρες, Σοδειά κ.α.) και σε ελληνικά έντυπα του εξωτερικού (Αγγλία, Γερμανία).
Απο το 2014 οργανώνει και παρουσιάζει κύκλους σεμιναρίων για την αρχαία ελληνική Φιλοσοφία, υπό την αιγίδα της Διεύθυνσης Βιβλιοθηκών και Μουσείων του Δήμου Θεσσαλονίκης.
Αρθρογραφεί για θέματα πολιτισμού στην εφημερίδα Μακεδονία της Θεσσαλονίκης, όπου διατηρεί μια στήλη για τη Φιλοσοφία.
)

Γιατί να διαβάζει κανείς; του Κυριάκου Χαλκόπουλου

Είναι συνηθισμένο- και θεωρείται εύλογο- να παροτρύνεται κάποιος στην ανάγνωση βιβλίων. Όμως σε τι χρησιμεύει αυτό, και είναι αληθινά η ωφέλεια από το διάβασμα κάτι που γίνεται να προσδιοριστεί;
Φαίνεται πως ισχύει και στην επαφή με τα βιβλία πως σταδιακά μόνο σχηματίζει ο κάθε αναγνώστης μια σαφέστερη γνώμη για την αξία όσων διαβάζει, συνειδητά ή ασυναίσθητα συγκρίνοντας τα νέα αναγνώσματα του με παλιότερα. Παράλληλα διαμορφώνει πιο συγκεκριμένες προτιμήσεις για βιβλία. Όπως ένα παιδί στο δημοτικό που απαραίτητα μαθαίνει πρώτα να σχεδιάζει γραμμές μπορεί να ξαφνιαστεί βλέποντας τα παράδοξα σχήματα μιας σπείρας, έτσι και ο νέος αναγνώστης δεν έχει ακόμα προσδιορισμένους τους άξονες των ενδιαφερόντων του καθώς παρακολουθεί τις προτάσεις του ενός ή του άλλου συγγραφέα.
Όμως η ανάγνωση δεν είναι ένα καθήκον που επιβάλλεται, με την απειλή κάποιας αρνητικής βαθμολόγησης, ή τις υπόνοιες πως είναι άξια μομφής η απουσία του βιβλίου από τη ζωή ενός ανθρώπου. Διαβάζει κανείς αν όντως ανακαλύπτει ωφέλιμες σκέψεις, ή παρασύρεται στο θάμβος μιας περιγραφής που παρακινεί να συνεχίσει το γύρισμα των σελίδων. Γι αυτό ωστόσο ισχύει πως βιβλία που λόγω ατελειών των δημιουργών τους δεν κρύβουν πουθενά τέτοια αποσπάσματα- δεν παραφυλά σε αυτά μια ενθάρρυνση για περισσότερο διάβασμα- μπορούν ακόμα και να απογοητεύσουν ιδιαίτερα κάποιον που αποφάσισε διστακτικά να ρίξει μια ματιά στο χώρο της λογοτεχνίας…
Φυσικά ο καθένας επιδιώκει κάτι να εκφράσει, και αυτός που γράφει τις γραμμές, μα και όποιος τις διαβάζει. Και ο αναγνώστης συχνά ρίχνει ένα τελείως ιδιαίτερο, δικό του φως, στο κείμενο που μελετά με ενδιαφέρον, ενώ εκεί βρίσκει ακόμα και στοιχεία που ο συγγραφέας του δεν τα είχε κατά νου, αλλά μπορεί να αποτελούν έως και μια κυριότερη σημασία του ίδιου του γραπτού του. Διαβάζει, τελικά, κανείς επειδή αναζητά, είτε το γνωρίζει είτε όχι, να μάθει κάτι όχι για τις σκέψεις ενός συγγραφέα, αλλά για τις δικές του βαθύτερες σκέψεις, για τα κρυμμένα συναισθήματα που θέτει και πάλι σε κίνηση κάποιο μέρος ενός κειμένου το οποίο τη στιγμή που θα το διαβάζει μπορεί να μοιάζει περισσότερο από μια διαδοχή γραμμών με έναν τοξότη που τον καλεί δίπλα του, ορθώνει το τόξο και με το ευδιάκριτο βέλος πετυχαίνει τώρα ένα στόχο που ο αναγνώστης έψαχνε από καιρό, και ίσως εν τω μεταξύ να είχε ολότελα λησμονήσει…
Ένα βιβλίο που είναι για κάποιον σημαντικό ήδη του παρέχει τόσες δυνατότητες να σκεφτεί για όσα κουβάλησε ως εδώ ο ίδιος, στην προσωπική του σκέψη, σα να βημάτιζε ως τώρα πλάι σε ένα ψηλό τοίχο, και πλέον βρήκε πάνω του μια καθαρά σχηματισμένη πόρτα: είναι εύλογο να συνεχίζει να διαβάζει ένα τέτοιο βιβλίο, όπως θα ήταν εύλογο να άγγιζε τώρα όλο και πιο ερευνητικά εκείνη την πύλη προς άλλα τμήματα του δικού του εσωτερικού κήπου.

(Ο Κυριάκος Χαλκόπουλος γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη, όπου και ολοκλήρωσε τις βασικές του σπουδές. Κατόπιν φοίτησε στην Αγγλία και είναι πτυχιούχος της Φιλοσοφικής σχολής του Πανεπιστημίου του Έσσεξ. Διηγήματά του έχουν δημοσιευθεί σε έντυπα περιοδικά (Δέκατα, Ένεκεν, Ίαμβος, Εντευκτήριο, Άνευ, Αντί επιλόγου, Χίμαιρες, Σοδειά κ.α.) και σε ελληνικά έντυπα του εξωτερικού (Αγγλία, Γερμανία).
Απο το 2014 οργανώνει και παρουσιάζει κύκλους σεμιναρίων για την αρχαία ελληνική Φιλοσοφία, υπό την αιγίδα της Διεύθυνσης Βιβλιοθηκών και Μουσείων του Δήμου Θεσσαλονίκης.
Αρθρογραφεί για θέματα πολιτισμού στην εφημερίδα Μακεδονία της Θεσσαλονίκης, όπου διατηρεί μια στήλη για τη Φιλοσοφία).